پروژه جهانی پروتئوم انسانی

پروژه ژنوم انسانی بیش از ۲۰ سال پیش آغاز شد.این پروژه به دنبال تهیه نقشه‌ای مرجع از همه ژن‌های گونه انسان انجام شد.این پروژه کمک بسیار بزرگی به شناخت دقیق انسان خواهد کرد و کاربردهای بسیاری هم در زمینه درمان بیماری‌ها خواهد داشت. پروژه جهانی پروتئوم انسانیاین پروژه بین‌المللی در مسیر تحقق خود با اختراع یکی از بزرگ‌ترین فناوری‌های تاثیرگذار در تاریخ علم، یعنی دستگاه PCR توانست چند سال زودتر از موعد و در یک همکاری بین‌المللی به اهداف خود برسد و کد ژنتیکی ۲۱‌هزار ژن را در انسان آشکار کند. اما این تازه آغاز ماجرا است. قدم بعدی این است که بدانیم هر کدام از این کدها، حاوی چه اطلاعاتی هستند. ژن‌ها اطلاعات خود را به صورت بسته‌هایی سه‌تایی از یک الفبای چهارتایی ذخیره می‌کنند. برای مقایسه می‌توان گفت هر بایت از اطلاعات کامپیوتری که در هارد ذخیره می‌شود، شامل یک گروه هشت‌تایی از یک الفبای دوتایی (صفر و یک) است. همانند سیستم عامل که در کامپیوتر این صفر و یک‌ها را به اطلاعات با معنی تبدیل می‌کند، فرآیندهایی در سلول‌ها این اطلاعات روی ژن‌ها را به اطلاعات بامعنی برای سلول‌های بدن انسان تبدیل می‌کنند. روش آن‌ها این طور است که در مقابل هر دسته سه‌تایی از کدهای ژنتیکی یک مولکول اسیدآمینه خاص می‌گذارند. به این ترتیب با خواندن اطلاعات ژنتیکی یک ژن، از آن یک دنباله بزرگ از اسید آمینه‌ها می‌سازند که پروتئین (یا آنزیم) نام دارد. این آنزیم با شکل خاصی که دارد، اثر مستقیمی روی فعالیت‌های حیاتی بدن ما دارد. به این ترتیب، گام بعدی در شناخت کارکرد ژن‌ها، شناسایی پروتئینی که آن‌ها کد می‌کنند و شکل فیزیکی آن است. این قضیه آن‌قدر زمان‌بر و هزینه‌بر است که برای درکی درست از آن، تقریبا همه کشورهای مهم دنیا توانایی خود را در پروژه‌ای به نام «پروتیوم انسانی» روی هم ریخته‌اند و به نظر می‌رسد حداقل ۲۰ سال تا رسیدن به مقصود فاصله داشته باشند. حضور ایران در کنار سایر کشورها در این پروژه می‌تواند آثار گرانبهایی برای پژوهشگران کشور در حوزه زیست‌شناسی مولکولی و سپس پزشکی در کشور داشته باشد. تجربه‌ای مشابه در همکاری‌هایی از این دست بزرگ در کشور ما، پیش از این باعث تولد و رشد دانش فیزیک تجربی در همکاری با سرن شده بود. سازمان پروتئومیکس انسانی (HUPO) که پروژه پروتئوم انسانی را تعریف کرده، محققان و آزمایشگاه‌های بین‌المللی را در کنار هم جمع کرده است. جمع‌آوری و ادغام این منابع اطلاعات و همچنین راهکارهای استاندارد موجود نقطه قوت این پروژه است که می‌تواند زمینه‌ساز یک پروژه عظیم و دقیق باشد که در موعد مقرر به پایان می‌رسد. در این راستا مسئولیت مطالعه و تحقیق روی ۴ کروموزوم انسان (۲۲ کروموزوم غیرجنسی و کروموزوم‌های جنسی X و Y) و ژنوم میتوکندری توسط کشورهای استرالیا، ایران، ایتالیا، آمریکا، آرژانتین، چین، کانادا، ژاپن، کره‌جنوبی، روسیه، سوئد، سوییس، فرانسه، تایوان، هند، نیوزیلند، سنگاپور و هلند واگذار شده است. ماه گذشته خلاصه‌ای از دستاوردهای گروه‌های مطالعاتی در کشورهای مختلف روی این پروژه در شماره ویژه مجله علمی Journal of Proteome Research منتشر شد.